Connect with us

aktuelno

BRITANSKI ISTORIČAR O ‘DARI’: Evo zašto ovaj film nije srpska propaganda, već umetničko delo!

Published

on

Film “Dara iz Jasenovca”, o devojci iz srpske etničke grupe u koncentracionom logoru “Jasenovac” u današnjoj Hrvatskoj za vreme Drugog svetskog rata, mnogi su optužili za promociju srpske nacionalističke agende, a ustvari je ozbiljan pokušaj oslikavanja fašističke diktature.

Izuzetno je mali broj novijih filmova o Holokaustu koji su dobili gnusne rejtinge od kritičara i publike, ili izvukli iz ljudi toliko militantnih stavova, a sve to zbog stvari koje skoro pa nemaju veze sa filmom.

Čak i pre nego što se novi film Predraga Antonijevića, “Dara iz Jasenovca”, koji govori o ustaškom logoru iz Drugog svetskog rata Jasenovcu, pojavio u bioskopima države iz koje potječe – Srbije – našao se kao meta kritike od strane američkih i britanskih filmskih kritičara, optužen za mnoštvo “filmografskih zlodela”.

Avgusta 1941, fašistički pokret u Hrvatskoj pod imenom “Ustaše” je uspostavio logorski kompleks “Jasenovac”, gde je do oslobođenja ubijeno preko 83 hiljade Srba, Roma, Jevreja i antifašista kao posledica novotvorenih rasnih i diskriminatornih zakona.

Kritičari i deo publike su film oštro napali kao “prozirnu srpsku nacionalističku propagandu, antihrvatsko i antikatoličko delo i pokušaj istorijskog revizionizma. Jedan je čak rekao da ga “nisu ni trebali napraviti”.

Pogotovo je dobio oštre reakcije zbog prikaza nasilja u logoru – kao i navodno incesta.

“Dara iz Jasenovca” za cilj ima da opiše svakodnevni život u koncentracionom logoru, iz vizure desetogodišnje devojčice Dare Ilić, koju su ustaški i nemački vojnici, zajedno sa starijim bratom, majkom i dvogodišnjim bratom Budom, uhapsili u postrojavanju srpskih civila u Kozari.

Oca su joj već otpremili u Jasenovac, gde radi kao grobar u Donjoj Gradini. Zna da će jednog dana iskopati svoj grob. Pri dolasku u odeljak logora za žene i decu u Staroj Gradiški, Darina majka i stariji brat su ubijeni.

Od tog momenta priča se fokusira na Darinoj odlučnosti da održi obećanje majci: da se nikad ne odvoji od mlađeg brata koji slabi sve više svakog dana, dok sve “zamenske” majke budu ili ubijene ili poslate na prisilan rad u Nemačku.

Uprkos svim optužbama, skoro da i ne postoji nacionalistička agenda u ovom filmu.

Upravo je situacija suprotna. U prvoj sceni mlada Hrvatica, zemljoradnica, spasava dete iz kolone zatvorenika na putu do logora, užasavajući se nad zlodelima Ustaša nad srpskim ženama i decom. Od početka film pravi jasnu distinkciju između Hrvata kao etničke grupe i ustaškog režima.

Film ne ignoriše ni muke Jevreja i Roma u logoru. Trubači na slavi za zaposlene u Jasenovcu su Romi, kao što su neke i od žena prisutnih u logoru; dva najvažnija sporedna lika su Jevreji.

Istina je da se film ponajviše bavi stradanjima srpskih žena i dece u Jasenovcu, ali je to zato što je većina zatvorenika u kompleksu Jasenovac-Stara Gradiška bila etnički srpska. To je referenca na činjenicu da je glavni cilj u izgradnji nacije po Ustašama bilo istrebljenje (srpskog) naroda, bez čega ista država, po njima, ne bi mogla opstati.

Jedna od validnijih kritika jeste navodna antikatolička retorika, najverovatnije zbog sporedne uloge okrutne časne sestre u logoru.

Neki vrhovnici u Katoličkoj Crkvi igrali su sramotnu ulogu u progonu i klanju Srba: pored zloglasnog fratra Mirolava Filipović-Majstorovića, sporedne uloge, mnogi sveštenici, monasi i studenti teologije služili su kao stražari u koncentracionim logorima.

Uprkos tome, iako su neke časne sestre svoju zloglasnu reputaciju zaradile okrutnošću prema srpskoj deci, pogotovo u dečijem logoru “Jastrebarsko”, nijedna nije bila u Jasenovcu.

Suočavanje sa strahom

Ono što su producenti najverovatnije uradili jeste da su uzeli različite stvarne istorijske događaje koji su se dešavali u raznim logorima, te ih sve spojili u iskustvo Dare i njenog brata.

Slika hrvatskog nadbiskupa Alojzija Stepinca na zidu učionice u kojoj časne sestre šire ustašku ideologiju, viseći pokraj portreta lidera Nezavisne države Hrvatske Ante Pavelića, šokantna je.

Bez obzira na odsustvo morala i manjka svetosti kod Stepinca, nadbiskup je i sam bio omržen i smatran nepoverljivim čak i od strane ustaškog režima. Ne bismo mogli reći, zbog toga, da je tačno da bi se njihove slike nalazile jedna pored druga.

Pitanje antikatoličkog sentimenta u ovoj sceni vodi ka skroz drugačijoj temi.

Doduše, ono šta trebamo napomenuti jeste da je “Dara” igrani film, a ne dokumentarac; stvaranje i “nadogradnja” likova radi umetničke vrednosti deo je filmske konvencije. Opet, takva greška trebala je biti izbegnuta.

Slično možemo reći i za kostime.

Jasno je da je kostimografkinja Ivanka Krstović pažljivo proučavala fotografije logoraša. Ali, nije dobro proučila uniforme ženskih čuvara logora u Jasenovcu, poput Nade Tanić-Luburić.

Neke od najjačih kritika upućene ovom filmu dolaze zbog scene sa feštom, u kojoj neke zatvorenike prisiljavaju da se igraju “muzičkih stolica”, nakon čega dave gubitnike. Površno se ova scena, obeležena seksualnim odnosom Nade Tanić-Luburić i upraviteljem Jasenovca Dinka Šakića – ne njenog polubrata kao što jedan kritičar tvrdi – čini nepotrebnom.

Doduše, postaje jasnija čitaocu kada shvati šta Antonijević želi reći.

On nas pokušava prvim trenom uvesti u strahote Jasenovca. Time nas tera da gledamo i ne pušta. Ista fešta, u kojoj mladi nemački oficir povraća, te kojem nadležni govori “Dobrodošao na Balkan!”, dodatak je filmu nalik delima Luisa Bunjuela.

Iako su se incidenti nalik ovoj sceni dešavali u Jasenovcu, prisustvo upravitelja ustaškog koncentracionog logora, Vjekoslava “Maksa” Luburića, za vreme tih dešavanja upitno je.

Slično tome, iako su se nemački oficiri redovno zgrožavali nad krvavom prirodom ustaških zločina te su ponekad i posećivali koncentracione logore u NDH, ne postoje dokazi da su ikad bili prisutni za vreme tih zločina. Crni humor se u tom delu filma nelagodno meša sa zastrašujućom pričom, ali daje i kontekst za događaje koji slede.

Ono što film na leđima nosi jesu ipak izvanredno-doživljeni performansi glumaca. Iako je glumac Marko Janketić fizički privlačniji od Luburića, uverljivo hvata njegovu sociopatsku, zastrašujuću agresivnost. Sa druge strane, lik Jelene Grujičić, medicinska sestra jevrejskog porekla koja postaje prijatelj Dari, svojom hrabrošću postaje moralna teža filma.

Kontrirajući karikaturnoj deskripciji logorskog osoblja, film pažljivo istražuje loše i kompleksne moralne dileme logoraša koje moraju razrešiti u čekaonici nedugo pre smrti, gde im kamera u krupnom planu hvata bolna lica obavijena emocijom.

Iznad svega stoji tihi ali dostojanstveni performans Biljane Čekić kao Dare, koja je odlučna u spasavanju mlađeg brata iako ne želi da se odvoji njega, čak i ako bi ga tim spasala – ono šta nosi film na leđima. Do zadnje scene emocionalno tonemo s njenom sudbinom, a stvarno ne znamo kako će njena priča završiti do finalnog momenta.

Možda vrline i mane ovog umetničkog dela nisu važne koliko i njegova poruka. Uprkos svim greškama, “Dara iz Jasenovca” značajan je kamen temeljac u filmografiji bivše Jugoslavije jer se upravo na taj film mogu referisati regionalni direktori koji žele napraviti ozbiljne komercijalne filmove o ratovima na ovom prostoru, s akcentom na iskustva žrtava.

U četiri napete godine svog postojanja, ustaška Nezavisna država Hrvatska imala je jako bitan učinak na živote miliona običnih ljudi, kao i generacija koje su ih nasledile. Arhive sadrže mnoštvo pripovetki o iskustvima pojedinaca u tim godinama terora – Srba, Jevreja i Roma, kao i Hrvata i Bošnjaka – o kojima još nismo ni počeli da pričamo.

Bude li podstakla pokojeg režisera da ispriča neku od ovih priča, “Dara iz Jasenovca” će onda biti poznata po nečemu puno vrednijem od šačice užasnih rejtinga.

Izvor: Rory Yeomans je istoričar i autor knjige “Visions of Annihilation: The Ustasha Regime and the Cultural Politics of Fascism. 1941-1945”, kao i najnovije knjige “The City of the Dead: War and Martyrdom in Fascist Croatia”. Tekst je izvorno objavljen na portalu Balkan Insajt. Preveo Adnan Bratić.
Foto: Promo

Advertisement