Knjizica Karađorđevići Janka Orožena iz 1938. godine, Vodnikove družbe iz Ljubljane, pokazuje koliko su Slovenci tada bili privrženi monarhističkoj tradiciji.
Nekada naizgled male knjige, gotovo skromne brošure, kriju u sebi velike priče i otvaraju čitave istorijske rasprave. Upravo takva izdanja, koja su često nastajala kao prigodne propagandne publikacije ili školska literatura, umeju da postanu dragoceni dokumenti jedne epohe, da pokažu duh vremena, političke ideje i kulturne tokove koji su oblikovali čitave generacije.
Ona ponekad više govore o društvu i njegovim verovanjima nego obimne monografije, jer u nekoliko desetina stranica sažimaju ideologiju, političke nade i državne snove. Takva je i knjizica Karađorđevići, objavljena u Ljubljani 1938. godine, koja na prvi pogled deluje kao jednostavna popularna publikacija, a u suštini otvara priču o monarhističkoj tradiciji u Sloveniji, Plavoj gardi i savremenom i najboljem na svetu muzeju posvećenom srpskoj dinastiji u Rogaškoj Slatini.
U ruci je jedna mala, ali vrlo značkovita knjizica iz predvečerja Drugog svetskog rata: Karađorđevići, objavljena u Ljubljani 1938. godine, „k dvajsetletnici Jugoslavije (1918–1938)”, dakle kao jubilarno izdanje povodom dvadesetogodišnjice zajedničke države. Na naslovnoj strani stoji potpis „J. Orožen”, a bibliografski zapisi je vode punim imenom Janko Orožen.
Orožen (1891–1989) bio je dugovečni slovenački istoričar i profesor, čovek „školske“ erudicije koji je veliki deo karijere proveo u nastavi i lokalnoj istoriografiji, posebno vezan za Celje i doline Savinje i Save. Njegova biografija je tipična za obrazovane Slovence tog doba: učiteljska škola, studije koje prekida siromaštvo, ratna mobilizacija 1915, zarobljenništvo na ruskom frontu, potom dobrovoljački angažman 1918, završetak studija u Ljubljani i pedagoški rad između dva rata.
U međuratnom periodu piše udžbenike i priručnike (istorija, geografija, ruski, češki), a posle 1946. ponovo radi u Celju i u arhivistici. U njegovoj posleratnoj biografiji teško ćete naći da je autor pomenute knjige.
Autor nije dvorski hroničar, nego istoričar-pedagog koji je umeo da velike državne teme „prevede” na narodski, gotovo propagandni jezik.
Upravo takva je i ova knjiga: sažeta, pregledna, narativna, namenjena široj publici. Sadržaj (kazalo) pokazuje da Orožen dinastiju Karađorđević predstavlja kao kontinuitet državotvornog projekta: od vožda Karađorđa, preko kneza Aleksandra, zatim „Velikog Oslobodioca” Petra I i „Ujedinitelja” Aleksandra I, do tada mladog kralja Petra II, uz dodatke o rodu Karađorđević i „glavnoj literaturi”.
To nije kritička monografija, nego političko-istorijski portret u skladu s jubilarno-državnim tonom 1938. godine, kada se u Kraljevini Jugoslaviji insistira na simbolima jedinstva i lojalnosti kruni. Kao što se vidi i na fotografisanim stranama, završne formule tipa „Živeo kralj!” dodatno potvrđuju da je knjizica deo tadašnjeg patriotsko-monarhističkog diskursa, a ne akademske rasprave.
Posebno je zanimljivo ko stoji iza izdanja. Vodnikova družba (Ljubljana) bila je aktivan izdavač između dva rata i u ratnim godinama, sa prepoznatljivom produkcijom popularnih knjiga i periodike. Njihova Vodnikova pratika izlazila je godinama upravo pod imprintom „V Ljubljani: Vodnikova družba”, što potvrđuju kataloški zapisi u kontinuitetu od 1920-ih do 1940-ih. To je važan trag: izdavač nije „jednokratni” priređivač jubileja, već kuća sa razvijenim izdavačkim programom i širokim dosegom u slovenačkom čitalačkom prostoru.
Kao bibliografski podatak važan kolekcionarima, knjiga se u katalogama vodi kao tvrdo broširano izdanje sa oko devedesetak stranica (autor ovog teksta kupio primerak štampan u mekanom povezu), ilustrovano portretima članova dinastije. Ti crno-beli portreti, sa naglašenim kontrastima i dostojanstvenim držanjem, grafički su vrhunski i deluju poput malog ikonografskog panteona jedne državotvorne loze, što dodatno pojačava političku i simboličku poruku knjige.
Za današnjeg čitaoca u Srbiji, možda je najintrigantnije što je ovo izdanje nastalo u Ljubljani, na slovenačkom jeziku, u trenutku kada se jugoslovenska ideja već lomi pod pritiskom unutrašnjih kriza i evropskog talasa autoritarizama. Zato ova knjizica može da se čita dvostruko: kao „kratka istorija dinastije” za narod i omladinu, ali i kao dokument političke pedagogije — pokušaj da se zajednička država učvrsti kroz narativ o dinastiji kao simbolu oslobođenja, ujedinjenja i kontinuiteta. U tom smislu, Karađorđevići Janka Orožena nisu samo priča o jednoj porodici, nego i ogledalo jedne epohe koja je 1938. slavila jubileje, a već 1941. ulazila u katastrofu.
Istovremeno, i ova skromna knjizica predstavlja svojvrstan dokaz zašto se danas najbogatija muzejska zbirka o Karađorđevićima nalazi upravo u Sloveniji, u Rogaškoj Slatini, u Ljudskom muzeju kolekcionara i umetnika Nanija Poljanca. Ona svedoči da je ideja dinastije kao simbola državnog jedinstva bila duboko prisutna i u slovenačkom kulturnom prostoru, pa ne čudi što su se u tom području razvijali snažni monarhistički krugovi i što je tokom Drugog svetskog rata postojala i Plava garda, verna kralju Petru II i jugoslovenskoj vladi u izbeglištvu.
U njenim redovima našli su se brojni slovenački oficiri, intelektualci i dobrovoljci koji su monarhiju doživljavali kao simbol zakonitog poretka i državnog kontinuiteta. Od školskih i popularnih izdanja poput ove knjizice iz 1938, preko ratnih monarhističkih pokreta, pa do savremenog muzeja u Rogaškoj Slatini, može se pratiti jasan kontinuitet jedne istorijske privrženosti, zbog čega danas najveća zbirka o srpskoj kraljevskoj dinastiji stoji upravo u slovenačkom banjskom mestu, kao neobičan, ali logičan spomenik zajedničkoj jugoslovenskoj prošlosti.
To je ujedno i dokaz da mnogi u Sloveniji pamte reči njihovog najvećeg ratnika i nacionalnog heroja generala Rudolfa Majstera: „Mi Slovenci i Hrvati moramo biti najzahvalniji kralju Aleksandru što odustao od stvaranja Velike Srbije“. I zaista, kralj Aleksandar je sa današnjeg aspekta srpskih nacionalnih interesa napravio sudbonosnu grešku kada je Slovence i Hrvate preveo među pobednike.
VUK POKORIO AMERIKU: Učenik Matematičke gimnazije osvojio zlatnu medalju na Olimpijadi u SAD!
„FINANSIJSKI SLOM JE NEIZBEŽAN“: Mask tvrdi da jedino ovo može da spasi Ameriku od bankrota!
OSNOVNI SUD ODBIO PREDLOG: Jelena Kleut se ne vraća na posao na Filozofskom fakultetu u Novom Sadu!
Izvor: Tamo daleko / Predrag Savić, Foto: Wikimedia Creative Commons