HEROJSKI PODVIG SRBA SA KOSOVA: Ovako su pre tačno 80 godina spasili savezničke pilote i oficire! (FOTO)

Danas se navršava 80. godina od kada su Srbi sa severa Kosova, u Drugom svetskom ratu, napali nemačku kolonu u blizini sela Banjska i tom prilikom oslobodili 11 američkih avijatičara, tri britanska oficira i druge ratne zarobljenike.

U jesen 1944. godine američke vazduhoplovne snage stacionirane u južnoj Italiji aktivno su učestvovale u bombardovanju nemačkih položaja i glavnih saobraćajnica na Balkanu, uglavnom u Grčkoj i Jugoslaviji. Tog 24. septembra 1944. godine sa vojnog aerodroma Venoza u Italiji poletela su četiri američka bombardera B-24 Liberator, svaki sa deset članova posade. Cilj akcije je bilo bombardovanje ranžirne stanice zapadno od Soluna u Grčkoj. Prvim avionom u formaciji pilotirao je poručnik Robert Ketlin, drugim poručnik Robert Hegman, trećim potporučnik Džejms Kameron, a četvrtim poručnik Čarls Minčer.

Formacija je letela iznad južne Italije, preko Jonskog mora i južne Albanije do severne Grčke gde se nalazio cilj koji je trebao uništiti. Neposredno nakon ispuštanja bombi avione je napala nemačka protivvazdušna odbrana, koji su uspeli da pogode i sruše dva od četiri bombardera. Prvo je pogođen Hegmanov avion koji je ubrzo zatim eksplodirao u vazduhu. Pilot potporučnik Kameron manevrom je pokušao da izbegne Hegmanov avion koji je goreo ispred njega, ali u tom manevru pogođen je i njegov avion u bok i nakon toga oboren. Preostala dva aviona su uspela da se vrate u Italiju bez većih posledica.

Članove posade B-24 Liberatora kojim je pilotirao poručnik Hegman činili su kopilot potporučnik Brajson Vots, navigator potporučnik Everet Latam, navigator poručnik Marvin Viner, bombarder poručnik Džo Hakler, inženjer tehnički narednik Valter Stone, radio operater tehnički narednik Tomas Vajt, mitraljezac u kružnoj tureli štabni narednik Sesil Smit, mitraljezac u gornjoj tureli štabni narednik Džozef Kalen i mitraljezac u repnoj tureli štabni narednik Dejl Morison. Potporučnik Latam bio je zamena za Edgara Kristijana koji je bio deo stalne Hegmanove posade ali nije mogao da se pridruži ovoj misiji. Ovaj avion je prvi eksplodirao a od desetočlane posade samo su poručnik Hakler i narednik Morison uspeli da iskoče pre eksplozije i prežive pad padobranom.

15. Vazduhoplovna armija, 485. Bombarderska grupa, 829. eskadrila – posada pilota Ričarda Hengmana

Pozicije svakog ponaosob na ovoj fotografiji nisu utvrđene, ali su posadu činili: Ričard Hegman (pilot), Brajson Vots (kopilot), Edgar Kristijan, Džo Hakler, Valter Stoun, Tomas Vajt, Džozef Kalen, Dejl Morison, Edvard Oliveira i Sesil Smit. Kristijan nije bio u misiji i njega je zamenio Marvin Viner, koji je poginuo, kao i Hegman, Vots, Kalen, Smit, Stoun i Vajt. Everet Latam, takođe je leteo sa ovom posadom i poginuo je.

U drugom B-24 Liberator bombarderu kojim je pilotirao potporučnik Džejms Kameron posadu su činili kopilot Aleksandar Vrboleski, navigator potporučnik Vilijam Miks junior, bombarder potporučnik Vilijam Meklin, inženjer/mitraljezac u trupu štabni narednik Robert Burling, radio-operater kaplar Homer Džons, mitraljezac u gornjoj tureli štabni narednik Vilson Leon, mitraljezac u repnoj tureli kaplar Redžinals Lajons, mitraljezac u tureli nosa kaplar Orvil Kingsberg i mitraljezac u kružnoj tureli kaplar Edvard Čakoči. Štabni narednik Burling je leteo kao zamena za Džejmsa Diksona, inženjera koji je bio stalni član Kameronove posade. Svi članovi posade uspeli su da se spasu pre eksplozije aviona, i svi su preživeli pad pri sletanju.

15. Vazduhoplovna armija, 485. Bombarderska grupa, 829. eskadrila – posada pilota Džejmsa Kamerona

Prednji red, s leva na desno: Vilson Leon, Homer Džounz, Orvil Kingzberg, Edvard Čakoči, Redžinald Lajons i Džejms Dikson, koga je Robert Burling zamenio u ovoj misiji. Zadnji red, s leva na desno: Džejms Kameron (pilot), Aleks Vroblevski (kopilot), Viljem Meklin i Viljem Miks

Pilot, potporučnik Kameron, uspeo je da izbegne nemačko zarobljavanje jer je neposredno nakon sletanja uspeo da se sakrije. Kasnije je stupio u kontakt sa grčkim pokretom otpora i uz njihovu pomoć uspeo je da se vrati nazad u Italiju. Nemci su međutim zarobili ostalih devet članova njegove posade, kao i dva preživela člana iz Hegmanovog aviona, tj. poručnika Haklera i štabnog narednika Morisona.

PROČITAJTE VIŠE:

Transport zarobljenih avijatičara u Berlin

Nakon zarobljavanja, američki avijatičari su prebačeni u zatvor koji se nalazio u Nemačkoj kasarni u Lagadasu kod Soluna. Najmanje dvojici od njih ukazana je medicinska pomoć u vojnoj bolnici jer su prilikom eksplozije aviona zadobili opekotine koje su hitno morale biti sanirane.

Prilikom kratkog boravka u tom zatvoru Nemci su prvo izvršili detaljnu pretragu odeće koju su avijatičari nosili u potrazi za skrivenim oružjem, mapama, kompasom, ličnim dokumentima i oštrim predmetima, a zatim su individualno ispitivani o cilju njihove misije. Na osnovu svedočenja avijatičara datih američkim vlastima po povratku u Sjedinjene države, osim imena, činova i serijskih brojeva niko od njih nije dao Nemcima bilo kakve druge vredne informacije.

Dva dana nakon boravka u zatvoru u Lagadasu, nemačka Vrhovna komanda je tražila da se američki avijatičari hitno prebace u Berlin. Transport ovih ratnih zarobljenika poklopio se sa početkom masovnog povlačenja nemačke Armijske grupe E iz Grčke preko Jugoslavije. Planirana glavna ruta povlačenja bila je železnička pruga koja ide vardarsko-moravskom dolinom od Soluna preko Skoplja i dalje ka Vranju, Leskovcu i Nišu sve do Beograda. Kao deo operacije Ratvik, početkom septembra ovaj strateški pravac presečen je savezničkim bombardovanjem železničke pruge i mostova kod Leskovca, pa je povlačenje nemačkih snaga i zarobljenika preusmereno od Skoplja preko Kosova.

Američki ratni zarobljenici putovali su vojnim transportnim vagonima zajedno sa nepoznatim brojem britanskih, ruskih, italijanskih i bugarskih zarobljenika. Tokom puta u više navrata su se zaustavljali zbog prekida pruge, ili zbog potrebe nemačke vojske za vagonima kojim su oni putovali. Tokom puta često su gladovali jer im nije bilo obezbeđeno redovno snabdevanje hranom.

Krajem oktobra ili početkom novembra 1944. godine ova grupa ratnih zarobljenika stigla je u Kosovsku Mitrovicu, gde su bili zatvoreni u privremenom zatvoru napravljenom u obližnjoj školskoj zgradi. Tih dana su saveznici uništili železničke mostove u dolini Ibra pa se vozom nije moglo dalje prema Kraljevu. Otuda je bilo neophodno da se putovanje nastavi pešaka putem preko planine Rogozne do Novog Pazara, pa dalje ka Sjenici i Užicu kuda se kasnije i povukla nemačka Armijska grupa E.

Oslobađanje Amerikanaca u blizini sela Banjska

Tokom čitavog Drugog svetskog rata na području planine Rogozna delovao je Drugi kosovski korpus Jugoslovenske vojske u Otadžbini pod komandom majora Živojina (Žike) Markovića. Korpus je bio sastavljen od bivših vojnika Jugoslovenske kraljevske vojske koji su uspeli da izbegnu nemačko zarobljeništvo nakon kapitulacije Jugoslavije aprila 1941. godine, ali i od lokalnih Srba iz okolnih mesta, pre svega iz Ibarskog Kolašina (Zubinog Potoka), Leposavića, Zvečana, Kosovske Mitrovice, Istoka i Peći.

Kolona od nekoliko desetina nemačkih vojnika, oko 30-35 ratnih zarobljenika i 60-70 konjskih zaprega sa različitim tovarom krenula je iz Kosovske Mitrovice prema Novom Pazaru 5. novembra 1944. godine. Nakon dva dana hoda kolona je zanoćila u selu Banjska ispod istoimenog srednjovekovnog manastira. Ubrzo nakon dolaska u Banjsku lokalni seljani su obavestili majora Markovića o velikoj nemačkoj koloni u kojoj se nalaze ratni zarobljenici. Odmah po prijemu ove informacije major Marković je započeo pripremu za oslobađanje zarobljenika.

U ranim jutarnjim satima 8. novembra 1944. godine nemačka kolona je krenula iz Banjske prema Novom Pazaru. Na početku kolone se nalazio nemački izviđač na motociklu, koji bi otišao par stotina metara ispred ostalih, a zatim sačekao da ga sustigne ostatak kolone.

Zaseda je postavljena nekoliko kilometara od Banjske prema Rudinama. Major Marković je izdao naređenje da niko ne sme da zapuca dok cela nemačka kolona ne uđe u kilometarsku zasedu postavljenu od strane njegovih boraca sa obe strane puta. Takođe je izdata naredba da se strogo vodi računa da se ratni zarobljenici ne povrede tokom napada na Nemce.

Kada je cela kolona ušla u zasedu, major Marković je izašao ispred Nemaca i zatražio njihovu bezuslovnu predaju. Kako Nemci nisu želeli da poslušaju Markovićev zahtev, on je izdao naredbu svojim borcima za napad i krenula je puščana kanonada sa obe strane puta.

Nemci su bili u potpunom obruču i nisu mogli da izbegnu sigurnu smrt. Jedan među njima je mislio da su ih napali partizani pa je tražio milost tvrdeći da je on nemački komunista. Poznat po velikoj mržnji prema komunistima, čuvši vapaje nemačkog vojnika major Marković je naredio „njega streljajte dvaput“. Taj nemački vojnik je jedini sahranjen od strane Markovićevih boraca na mestu koje je i danas poznato pod nazivom „Nemcev grob“, dok su tela ostalih poginulih nemačkih vojnika samo poređana na gomilu.

U ovoj akciji na Rogozni borci Drugog kosovskog korpusa majora Markovića uspeli su da oslobode svih jedanaest američkih vazduhoplovaca, kao i najmanje tri britanska oficira, par desetina Rusa (među njima je bio najmanje jednan pilot), Italijana i Bugara. Tokom akcije niko od njih nije bio povređen. Među Britanacima je bio Džon Alan Patrik Lodvik, oficir za specijalne operacije koji je kasnije postao jedan od najistaknutijih britanskih pisaca ratnih novela. U svojoj knjizi „Dvadeset istočno od Griniča” Lodvik je opisao oslobađanje iz nemačkog zarobljeništva od strane jugoslovenskih rojalista na zalasku rata u Jugoslaviji.

Avijatičari se vraćaju kući

Nakon oslobađenja na Rogozni, američki avijatičari i Britanci su odvedeni u selo Popovce blizu Leposavića, gde se nalazio glavni štab majora Markovića. O njima su brinuli lokalni Srbi koji su ih hranili i brinuli o njihovoj bezbednosti. Do kraja novembra na Rogozni su se vodile intenzivne borbe sa pripadnicima nemačke Armijske grupe E koji su se tuda povlačili. Tih dana su i saveznici svakodnevno bombardovali Kosovsku Mitrovicu, i sve druga naselja u Ibarskoj dolini pa je avijatičarima bilo sigurnije da ostanu Popovcima nego da otputuju kući.

Nakon odlaska Nemaca iz ovog područja major Marković je 24. novembra 1944.godine ispratio američke avijatičare i britanske oficire do Leposavića gde su bile stacionirane bugarske trupe. Britanski oficir Džon Lodvik je kasnije pisao da im je tom prilikom major Marković dao dvesta hiljada dinara da imaju na raspolaganju tokom putovanja kući. Iz Leposavića ova grupa savezničkih vojnika je prvo došla do Niša, a zatim u Sofiju gde su stigli 4. decembra 1944. godine.

U Sofiji su američki avijatičari ostali na Američkom koledžu nekoliko nedelja kako bi sačekali transport do Barija u Italiji, gde su stigli na katolički Božić, 24. decembra 1944. godine. Ova grupa od 11 američkih avijatičara koju su oslobodili Srbi sa severa Kosova završila je svoju ratnu avanturu 5. januara 1945. godine, kada su se vratili kući u Sjedinjene države.

*Tekst je nastao na osnovu dugogodišnjeg istraživanja istorijskih činjenica vezanih oslobađanje američkih pilota iz nemačkog zarobljeništva u blizini sela Banjska 8. novembra 1944. godine. U istraživanju su korištena arhivska građa 15. Vazduhoplovne armije, 485. Bombarderske grupe Sjedinjenih Država, izjave spasenih avijatičara i britanskog oficira Džona Lodvika ali i memoari boraca Drugog kosovskog korpusa Jugoslovenske vojske u otadžbini. Tekst se objavljuje 8. novembra 2023. godine, 79. godina nakon oslobađanja američkih avijatičara.